Trầm cảm sau sinh: Nguyên nhân, dấu hiệu, phòng ngừa

Trầm cảm sau sinh là một vấn đề nghiêm trọng, có thể để lại nhiều hậu quả nặng nề. Không ít trường hợp người mẹ mắc trầm cảm nhưng không được phát hiện và điều trị kịp thời, dẫn đến hành vi tự hủy hoại bản thân, thậm chí tước đi mạng sống của con.

Trầm cảm sau sinh là gì?

Trầm cảm sau sinh (PPD) là rối loạn tâm lý thường gặp ở phụ nữ sau khi sinh con, biểu hiện qua sự thay đổi về cảm xúc, thể chất và hành vi. Người mẹ có thể thường xuyên rơi vào trạng thái mệt mỏi, buồn chán, lo lắng, dễ cáu gắt và có nhiều suy nghĩ tiêu cực.

Tình trạng này có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng phổ biến hơn ở những phụ nữ lần đầu làm mẹ và thường khởi phát trong vòng 1 năm đầu sau sinh. Thống kê cho thấy khoảng 10 – 20% phụ nữ sau sinh mắc phải rối loạn tâm lý này, trong đó khoảng 15% xuất hiện trong 3 tháng đầu và 15 – 25% xảy ra trong năm đầu tiên.

Mức độ trầm cảm có thể từ nhẹ đến nặng. Một số trường hợp có thể tự khỏi, nhưng nếu bệnh tiến triển nghiêm trọng mà không được can thiệp kịp thời, người mẹ có nguy cơ mất kiểm soát, tự làm hại bản thân, thậm chí có những hành động nguy hiểm ảnh hưởng đến cả mẹ và con.

Nguyên nhân dẫn đến trầm cảm sau sinh

Hiện nay, khoa học vẫn chưa xác định chính xác nguyên nhân gây ra trầm cảm sau sinh, bởi tình trạng này còn phụ thuộc vào thể chất, tinh thần và hoàn cảnh sống của mỗi sản phụ. Tuy vậy, có một số yếu tố thường gặp làm tăng nguy cơ mắc bệnh, bao gồm: sự thay đổi nội tiết tố, tiền sử rối loạn tâm lý hoặc cảm xúc, những áp lực và khó khăn trong đời sống hàng ngày,…

• Thay đổi nội tiết tố: Sau khi sinh con, cơ thể phụ nữ trải qua sự thay đổi nội tiết tố mạnh mẽ. Trong thai kỳ, nồng độ estrogen và progesterone tăng cao, nhưng ngay sau sinh, các hormone này giảm nhanh chóng trở lại mức bình thường.
• Tiền sử rối loạn tâm lý: Những người từng có tiền sử rối loạn tâm lý hoặc trầm cảm trước và trong khi mang thai sẽ có nguy cơ cao tái phát trầm cảm sau sinh.
• Sức khỏe thể chất suy giảm: Quá trình sinh nở thường gây đau đớn, cộng thêm việc chăm sóc con nhỏ vất vả khiến phụ nữ dễ rơi vào tình trạng mệt mỏi, bực bội, cáu gắt, chán ghét bản thân và cả em bé.
• Hoàn cảnh kinh tế và đời sống gia đình: Điều kiện kinh tế khó khăn, không gian sống chật chội, thiếu sự chia sẻ từ chồng và người thân, áp lực từ các hủ tục sau sinh hay mâu thuẫn trong quan điểm nuôi dạy con giữa các thế hệ đều dễ làm tăng cảm xúc tiêu cực, dẫn đến nguy cơ trầm cảm.

Một số yếu tố khác cũng góp phần làm tăng khả năng phụ nữ mắc trầm cảm sau sinh như:

• Mang thai khi tuổi còn quá trẻ
• Mang thai ngoài ý muốn
• Gia đình có tiền sử rối loạn tâm thần
• Trải qua biến cố căng thẳng như mất việc, khủng hoảng sức khỏe
• Sinh con yếu ớt, hay bệnh hoặc mắc dị tật
• Sinh đôi, sinh ba hoặc đã có nhiều con
• Sống một mình và thiếu sự hỗ trợ từ bên ngoài
• Xung đột hôn nhân, bạo lực gia đình
• Tình trạng thiếu ngủ kéo dài do chăm con, cảm giác lo lắng về khả năng nuôi dạy con
• Áp lực ngoại hình sau sinh, tăng cân mất kiểm soát hoặc sụt cân sau sinh,…

Đọc thêm: Kinh nghiệm mẹ bầu cần chuẩn bị trước khi sinh con

Dấu hiệu nhận biết cơn trầm cảm ở phụ nữ sau khi sinh con

Phụ nữ sau sinh rất dễ rơi vào tình trạng trầm cảm, nhưng thường khó nhận biết cho đến khi xuất hiện những cảm xúc hoặc hành động tiêu cực ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của họ. Vì vậy, gia đình cần đặc biệt quan tâm và chú ý đến những dấu hiệu khởi phát sớm như:

• Tâm trạng thay đổi thất thường, chán nản, buồn bã, hay khóc
• Ít trò chuyện và dần xa lánh người thân, bạn bè
• Chán ăn hoặc ăn nhiều bất thường, mất ngủ kéo dài hoặc ngủ quá nhiều
• Thường xuyên mệt mỏi, phản ứng chậm chạp
• Không còn hứng thú với những hoạt động vốn yêu thích
• Dễ cáu gắt, lo âu mình không phải là một người mẹ tốt
• Cảm thấy xa cách với chính em bé của mình.
• Vấn đề về trí nhớ, khả năng tập trung, khó đưa ra quyết định.
• Suy nghĩ làm hại bản thân, làm hại con
• Thường xuyên nghĩ đến cái chết, tự tử.

Các loại trầm cảm sau sinh thường gặp

Trầm cảm sau sinh trải qua nhiều mức độ và biểu hiện khác nhau. Nhẹ nhất là trạng thái baby blues (hội chứng buồn sau sinh), sau đó mức độ tăng lên hội chứng trầm cảm sau sinh và cuối cùng là rối loạn tâm thần sau sinh.

Baby blues

Có tới 30 – 80% bà mẹ mới sinh mắc hội chứng baby blues trong thời gian ngắn khi em bé chào đời. Khi người mẹ dễ khóc, lo lắng, mất ngủ, mệt mỏi và buồn bã. Tình trạng này thường kéo dài từ 3 – 10 ngày và tự hết trong vòng 2 tuần. Nếu cảm giác buồn chán vẫn tiếp diễn, đó có thể là dấu hiệu của trầm cảm sau sinh.

Hội chứng trầm cảm sau sinh

Khoảng 10% bà mẹ sau sinh mắc hội chứng trầm cảm này, thường bắt đầu từ tuần thứ 3 trở đi và có xu hướng kéo dài. Một số biểu hiện điển hình bao gồm hay khóc, mất tập trung, thiếu tự tin, khó đưa ra quyết định, chán ghét bản thân và thậm chí có ý nghĩ tự tử.

Rối loạn tâm thần sau sinh

Nặng hơn nữa là rối loạn tâm thần sau sinh, thường xảy ra ở những phụ nữ có tiền sử hoặc gia đình từng mắc rối loạn lưỡng cực hay tâm thần phân liệt. Bệnh thường khởi phát trong 2 tuần đầu sau sinh và dễ gặp nhất trong 1 – 3 tháng tiếp theo. Người mẹ có thể xuất hiện các triệu chứng như dễ kích động, cáu gắt, lú lẫn, giảm trí nhớ, lo lắng và mất ngủ. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể dẫn đến hoang tưởng, ảo giác hoặc hành vi tự tử.

Trầm cảm ở người bố

Không chỉ phụ nữ, người bố cũng có thể bị trầm cảm sau sinh, dù ít được chú ý hơn. Nguyên nhân thường liên quan đến áp lực thay đổi trong hôn nhân, cảm xúc, sự thiếu tự tin về kỹ năng làm cha mẹ. Đặc biệt, nếu người vợ đang mắc trầm cảm sau sinh, nguy cơ người chồng bị trầm cảm cũng cao hơn.

Trầm cảm sau sinh có nguy hiểm không?

Trầm cảm là căn bệnh nguy hiểm cần được cộng đồng quan tâm. Đặc biệt, nhiều nghiên cứu đã cho thấy trầm cảm sau sinh có những ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống phụ nữ. Một khảo sát được thực hiện bởi các nhà nghiên cứu đến từ bốn trường đại học: Kilimanjaro Christian Medical College (Tanzania), Trường Đại học Y Hà Nội (Việt Nam), Đại học Copenhagen và Đại học Nam Đan Mạch, đã tiến hành trên gần 1.400 phụ nữ trước và sau sinh tại Việt Nam. Kết quả cho thấy, tỷ lệ trầm cảm sau sinh ở Việt Nam tương đương với các nước trong khu vực cũng như nhiều nghiên cứu khác trên thế giới.

Tình trạng này gây ra những ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của người mẹ và trẻ nhỏ, cũng như tác động tiêu cực đến mối quan hệ trong gia đình.

Đối với phụ nữ

Trầm cảm sau sinh là tình trạng khó nhận biết, có thể kéo dài nhiều tháng hoặc thậm chí lâu hơn. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển thành rối loạn tâm thần. Ngay cả khi đã được điều trị, phụ nữ vẫn có nguy cơ tái phát trầm cảm trong tương lai. Người mẹ bị trầm cảm sau sinh thường thiếu sức khỏe và tinh thần để chăm sóc con cái, có nguy cơ tự tử.

Đối với người con

Việc có mẹ mắc trầm cảm ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển cảm xúc và hành vi của đứa trẻ. Trẻ có thể chậm phát triển ngôn ngữ, kỹ năng vận động, hạn chế khả năng giao tiếp, dễ xuất hiện hành vi bất thường hoặc dễ kích động. Ngoài ra, trẻ thường dễ căng thẳng, khó thích nghi với môi trường và gặp khó khăn trong hòa nhập xã hội.

Đối với gia đình

Không chỉ tác động đến mẹ và con, trầm cảm sau sinh còn ảnh hưởng đến cả gia đình. Những người sống chung, như chồng, cha mẹ hoặc anh chị em, cũng có nguy cơ mắc trầm cảm do phải đối diện với căng thẳng triền miên trong sinh hoạt hằng ngày. Từ đó, sức khỏe tinh thần và thể chất của từng thành viên trong gia đình đều bị ảnh hưởng.

Phương pháp điều trị

Tình trạng trầm cảm sau sinh có thể tự khỏi hoặc được điều trị hiệu quả nếu kết hợp đúng phương pháp. Việc điều trị thường bao gồm dùng thuốc, tâm lý trị liệu cùng với chế độ ăn uống, nghỉ ngơi và vận động hợp lý.

Tâm lý trị liệu

Tâm lý trị liệu đóng vai trò quan trọng, giúp phụ nữ sau sinh chia sẻ, giải tỏa cảm xúc và thay đổi suy nghĩ tích cực hơn khi trò chuyện với bác sĩ tâm lý. Ngoài ra, họ cũng có thể tham gia các hội nhóm để được hỗ trợ và cùng nhau vượt qua trầm cảm. Với những trường hợp trầm cảm nặng hoặc có rối loạn tâm thần, việc nhập viện để điều trị chuyên sâu là cần thiết.

Điều trị bằng thuốc

Điều trị bằng thuốc thường được áp dụng khi người bệnh gặp tình trạng mất ngủ kéo dài, một nguyên nhân khiến trầm cảm trở nên trầm trọng hơn. Bác sĩ có thể kê thuốc ngủ để cải thiện giấc ngủ và thuốc chống trầm cảm theo phác đồ phù hợp. Thời gian điều trị có thể kéo dài từ 1 – 6 tháng, thậm chí lâu hơn tùy mức độ bệnh. Với những phụ nữ từng có tiền sử trầm cảm trước hoặc trong khi mang thai, bác sĩ có thể kê đơn thuốc phòng ngừa ngay sau khi sinh để hạn chế nguy cơ tái phát.

Phòng ngừa trầm cảm sau sinh

Hội chứng này có thể xuất hiện ở bất kỳ bà mẹ nào, nhưng những phụ nữ từng mắc bệnh lý tâm thần trước đó sẽ có nguy cơ cao bị trầm cảm sau sinh. Vì vậy, trước khi có kế hoạch mang thai, phụ nữ nên khám sức khỏe tiền sản. Nếu đã từng có tiền sử bệnh lý tâm thần, cần thông báo cho bác sĩ để được theo dõi chặt chẽ. Bác sĩ có thể đưa ra kế hoạch dự phòng, hạn chế nguy cơ tái phát trầm cảm trong suốt quá trình mang thai và sau khi sinh con.

Bác sĩ sẽ xây dựng kế hoạch dự phòng trầm cảm cho phụ nữ ngay từ khi mang thai, sinh con và trong suốt giai đoạn chăm sóc con nhỏ. Trong thai kỳ, bác sĩ sẽ theo dõi sát sao các triệu chứng, hỗ trợ kiểm soát tình trạng trầm cảm nhẹ, còn với trường hợp nặng có thể cần sử dụng thuốc.

Sau khi em bé chào đời, bác sĩ có thể đề nghị kiểm tra sớm để phát hiện dấu hiệu trầm cảm sau sinh. Việc chẩn đoán càng sớm thì quá trình điều trị càng hiệu quả. Nếu bạn từng có tiền sử trầm cảm sau sinh, bác sĩ thậm chí có thể chỉ định điều trị ngay khi bạn vừa sinh em bé để ngăn ngừa nguy cơ tái phát.

Lưu ý giúp phụ nữ ngăn ngừa trầm cảm sau sinh

Một số lưu ý quan trọng giúp phụ nữ ngăn ngừa trầm cảm sau sinh:

Tham gia khóa học tiền sản

Đối với những người sinh con lần đầu, nên tham gia các lớp học tiền sản để trang bị kiến thức và kết nối với những phụ nữ mang thai khác hay những gia đình mới có con. Việc này giúp chuẩn bị tinh thần đón bé, mang lại sự đồng cảm và chia sẻ kinh nghiệm quý báu.

Yêu cầu giúp đỡ từ người thân

Sau sinh, cơ thể mẹ còn yếu và dễ mệt mỏi do lịch sinh hoạt bị đảo lộn. Vì vậy, hãy chủ động nhờ sự hỗ trợ từ chồng và người thân trong việc chăm sóc bé. Sự chia sẻ này sẽ giúp mẹ có thêm thời gian nghỉ ngơi và phục hồi sức khỏe.

Không quá áp lực việc chăm con

Trong quá trình nuôi con, những áp lực về cách chăm bé, lo lắng khi con bú ít, chậm tăng cân hay bị so sánh với các bé khác là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, thay vì để bản thân bị căng thẳng, mẹ nên tin tưởng vào khả năng của mình, từng bước rèn luyện kỹ năng chăm con. Đồng thời, duy trì chế độ ăn uống hợp lý, đi dạo, trao đổi với bác sĩ khi cần thiết. Bên cạnh đó, hãy trò chuyện cùng bạn bè, gia đình và tận dụng thời gian ngủ nghỉ phù hợp để tránh nguy cơ trầm cảm sau sinh.

Tóm lại, trầm cảm sau sinh là căn bệnh tâm lý khá phổ biến trong xã hội hiện đại, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cả sức khỏe của mẹ và bé. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời rất quan trọng để giúp người mẹ ổn định tâm lý, phục hồi sức khỏe và có tinh thần tốt trong quá trình chăm con. Người thân cũng cần quan tâm, đồng hành và đưa sản phụ đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám.